<?xml version="1.0" encoding="utf-8" standalone="yes" ?>
<rss version="2.0" xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
  <channel>
    <title>Aulas | Rafael B. Stern</title>
    <link>https://www.rafaelstern.science/courses/nao_parametrica/aulas/</link>
      <atom:link href="https://www.rafaelstern.science/courses/nao_parametrica/aulas/index.xml" rel="self" type="application/rss+xml" />
    <description>Aulas</description>
    <generator>Wowchemy (https://wowchemy.com)</generator><language>en-us</language>
    <image>
      <url>https://www.rafaelstern.science/media/icon_hua2ec155b4296a9c9791d015323e16eb5_11927_512x512_fill_lanczos_center_3.png</url>
      <title>Aulas</title>
      <link>https://www.rafaelstern.science/courses/nao_parametrica/aulas/</link>
    </image>
    
    <item>
      <title>Aula 1: Descrição do curso e histograma</title>
      <link>https://www.rafaelstern.science/courses/nao_parametrica/aulas/aula_01/</link>
      <pubDate>Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000</pubDate>
      <guid>https://www.rafaelstern.science/courses/nao_parametrica/aulas/aula_01/</guid>
      <description>


&lt;!--
Modelo de resumo de aula.
Para criar a Aula 2, copie este arquivo para `aula_02.Rmd`,
atualize `title`, `linkTitle` e `weight` (10 por aula:
Aula 1 = 10, Aula 2 = 20, ...) e substitua o conteúdo.
As seções abaixo são um roteiro; apague as que não forem usadas.
--&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Data&lt;/strong&gt;: 06/08/2026.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Leitura&lt;/strong&gt;: &lt;span class=&#34;citation&#34;&gt;Tsybakov (&lt;a href=&#34;#ref-Tsybakov2009&#34;&gt;2009&lt;/a&gt;)&lt;/span&gt;, Seção 1.1.&lt;/p&gt;
&lt;div id=&#34;histograma&#34; class=&#34;section level1&#34;&gt;
&lt;h1&gt;Histograma&lt;/h1&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Definição&lt;/strong&gt; (Histograma).
Sejam &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(X_1, \ldots, X_n\)&lt;/span&gt; observações i.i.d. com densidade &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(f\)&lt;/span&gt; em &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\([0,1]\)&lt;/span&gt;.
Considere a partição de &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\([0,1]\)&lt;/span&gt; em &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(m\)&lt;/span&gt; intervalos de comprimento
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(h = m^{-1}\)&lt;/span&gt;, &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(B_1, \ldots, B_m\)&lt;/span&gt;. O histograma é definido por&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[\hat{f}_n(x) = \frac{1}{nh} \sum_{i=1}^{n} \mathbb{I}(X_i \in B_j),
  \qquad \text{se } x \in B_j.\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Suposição&lt;/strong&gt; (A1).
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(f\)&lt;/span&gt; é diferenciável em &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\([0,1]\)&lt;/span&gt; e existe &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(L &amp;gt; 0\)&lt;/span&gt; tal que
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(|f&amp;#39;(x)| \leq L\)&lt;/span&gt;, para todo &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(x \in [0,1]\)&lt;/span&gt;.
Em particular, decorre do Teorema do Valor Médio que
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(|f(u) - f(x)| \leq L|u-x|\)&lt;/span&gt;, para todos &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(u, x \in [0,1]\)&lt;/span&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Lema 1&lt;/strong&gt; (Viés).
Sob (A1), para todo &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(x \in [0,1]\)&lt;/span&gt;,&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[\left|\mathbb{E}[\hat{f}_n(x)] - f(x)\right| \leq Lh.\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;em&gt;Prova&lt;/em&gt;. Seja &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(B_j\)&lt;/span&gt; o intervalo que contém &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(x\)&lt;/span&gt; e
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(p_j = \mathbb{P}(X_1 \in B_j) = \int_{B_j} f(u) du\)&lt;/span&gt;.
Como &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\sum_{i=1}^{n} \mathbb{I}(X_i \in B_j)\)&lt;/span&gt; é uma soma de &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(n\)&lt;/span&gt; indicadoras
com a mesma esperança, &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(p_j\)&lt;/span&gt;,&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[\mathbb{E}[\hat{f}_n(x)] = \frac{n p_j}{nh} = \frac{p_j}{h}.\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Como &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(B_j\)&lt;/span&gt; tem comprimento &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(h\)&lt;/span&gt;, &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(f(x) = h^{-1}\int_{B_j} f(x) du\)&lt;/span&gt;. Portanto,&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[\mathbb{E}[\hat{f}_n(x)] - f(x)
  = \frac{1}{h}\int_{B_j} \left(f(u) - f(x)\right) du.\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Como &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(u\)&lt;/span&gt; e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(x\)&lt;/span&gt; pertencem a &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(B_j\)&lt;/span&gt;, &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(|u - x| \leq h\)&lt;/span&gt;. Assim,
decorre de (A1) que &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(|f(u)-f(x)| \leq Lh\)&lt;/span&gt; e&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[\left|\mathbb{E}[\hat{f}_n(x)] - f(x)\right|
  \leq \frac{1}{h}\int_{B_j} |f(u) - f(x)| du
  \leq \frac{1}{h} \cdot h \cdot Lh = Lh. \qquad \blacksquare\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Lema 2&lt;/strong&gt; (Cota superior para &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(f\)&lt;/span&gt;).
Sob (A1), para todo &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(x \in [0,1]\)&lt;/span&gt;,&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[f(x) \leq 1 + \frac{L}{2}.\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;em&gt;Prova&lt;/em&gt;. Decorre de (A1) que, para todos &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(x, y \in [0,1]\)&lt;/span&gt;,
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(f(x) \leq f(y) + L|x-y|\)&lt;/span&gt;. Integrando esta desigualdade em &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(y \in [0,1]\)&lt;/span&gt;
e usando que &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\int_0^1 f(y) dy = 1\)&lt;/span&gt;,&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[f(x) \leq \int_0^1 f(y) dy + L\int_0^1 |x - y| dy
  = 1 + L \cdot \frac{x^2 + (1-x)^2}{2}.\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Como &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(x^2 + (1-x)^2 \leq 1\)&lt;/span&gt; para todo &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(x \in [0,1]\)&lt;/span&gt;,
segue que &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(f(x) \leq 1 + L/2\)&lt;/span&gt;. &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\blacksquare\)&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Lema 3&lt;/strong&gt; (Variância).
Sob (A1), para todo &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(x \in [0,1]\)&lt;/span&gt;,&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[\mathbb{V}[\hat{f}_n(x)] \leq \frac{f(x) + Lh}{nh}
  \leq \frac{1 + L/2 + Lh}{nh}.\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;em&gt;Prova&lt;/em&gt;. Sejam &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(B_j\)&lt;/span&gt; o intervalo que contém &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(x\)&lt;/span&gt;, &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(p_j = \int_{B_j} f(u) du\)&lt;/span&gt; e
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(N_j = \sum_{i=1}^{n} \mathbb{I}(X_i \in B_j)\)&lt;/span&gt;.
Como &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(X_1, \ldots, X_n\)&lt;/span&gt; são i.i.d., &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(N_j \sim \text{Binomial}(n, p_j)\)&lt;/span&gt;.
Como &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\hat{f}_n(x) = (nh)^{-1} N_j\)&lt;/span&gt;,&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[\mathbb{V}[\hat{f}_n(x)] = \frac{n p_j (1-p_j)}{n^2h^2}
  = \frac{p_j(1-p_j)}{nh^2} \leq \frac{p_j}{nh^2}.\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Também, decorre de (A1) que, para todo &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(u \in B_j\)&lt;/span&gt;,
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(f(u) \leq f(x) + L|u-x| \leq f(x) + Lh\)&lt;/span&gt;. Portanto,
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(p_j = \int_{B_j} f(u) du \leq h(f(x) + Lh)\)&lt;/span&gt; e&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[\mathbb{V}[\hat{f}_n(x)] \leq \frac{h(f(x) + Lh)}{nh^2}
  = \frac{f(x) + Lh}{nh}.\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;A segunda desigualdade decorre do Lema 2. &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\blacksquare\)&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Lema 4&lt;/strong&gt; (Escolha ótima da banda).
Sejam &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(C &amp;gt; 0\)&lt;/span&gt; e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(g_C(h) = L^2h^2 + C(nh)^{-1}\)&lt;/span&gt;, para &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(h &amp;gt; 0\)&lt;/span&gt;.
Então &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(g_C\)&lt;/span&gt; é minimizada em &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(h_C = \left(C(2L^2n)^{-1}\right)^{1/3}\)&lt;/span&gt; e&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[g_C(h_C) = 3 \cdot 2^{-2/3} (LC)^{2/3} n^{-2/3}.\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;em&gt;Prova&lt;/em&gt;. Como &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(g_C&amp;#39;&amp;#39;(h) = 2L^2 + 2C(nh^3)^{-1} &amp;gt; 0\)&lt;/span&gt;, &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(g_C\)&lt;/span&gt; é convexa em
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(h &amp;gt; 0\)&lt;/span&gt;. Também, &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(g_C&amp;#39;(h) = 2L^2h - C(nh^2)^{-1}\)&lt;/span&gt; se anula se e somente se
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(h^3 = C(2L^2n)^{-1}\)&lt;/span&gt;, isto é, em &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(h_C\)&lt;/span&gt;. Para este valor de &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(h\)&lt;/span&gt;,&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[L^2h_C^2 = 2^{-2/3}(LC)^{2/3}n^{-2/3}
  \quad \text{e} \quad
  \frac{C}{nh_C} = 2^{1/3}(LC)^{2/3}n^{-2/3}.\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Como &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(2^{-2/3} + 2^{1/3} = 2^{-2/3}(1 + 2) = 3 \cdot 2^{-2/3}\)&lt;/span&gt;,
segue a conclusão. &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\blacksquare\)&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Teorema 1&lt;/strong&gt; (Risco quadrático pontual).
Sob (A1), para todo &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(x \in [0,1]\)&lt;/span&gt;,&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[\text{MSE}(\hat{f}_n(x))
  := \mathbb{E}\left[\left(\hat{f}_n(x)-f(x)\right)^2\right]
  \leq L^2h^2 + \frac{1 + L/2}{nh} + \frac{L}{n}.\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Em particular, tomando &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(h = \left((1 + L/2)(2L^2n)^{-1}\right)^{1/3}\)&lt;/span&gt;,&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[\sup_{x \in [0,1]} \text{MSE}(\hat{f}_n(x))
  \leq 3 \cdot 2^{-2/3} \left(L + \frac{L^2}{2}\right)^{2/3} n^{-2/3}
       + \frac{L}{n}
  = O\left(n^{-2/3}\right).\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;em&gt;Prova&lt;/em&gt;. Pela decomposição viés-variância e pelos Lemas 1 e 3,&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[\text{MSE}(\hat{f}_n(x))
  = \left(\mathbb{E}[\hat{f}_n(x)] - f(x)\right)^2 + \mathbb{V}[\hat{f}_n(x)]
  \leq L^2h^2 + \frac{1 + L/2 + Lh}{nh}
  = L^2h^2 + \frac{1 + L/2}{nh} + \frac{L}{n}.\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Como esta cota não depende de &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(x\)&lt;/span&gt;, ela também vale para
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\sup_{x \in [0,1]} \text{MSE}(\hat{f}_n(x))\)&lt;/span&gt;.
A conclusão decorre do Lema 4 com &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(C = 1 + L/2\)&lt;/span&gt;. &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\blacksquare\)&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div id=&#34;risco-quadrático-integrado&#34; class=&#34;section level1&#34;&gt;
&lt;h1&gt;Risco quadrático integrado&lt;/h1&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Teorema 2&lt;/strong&gt; (MISE).
Sob (A1),&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[\text{MISE}(\hat{f}_n)
  := \int_0^1 \mathbb{E}\left[\left(\hat{f}_n(x)-f(x)\right)^2\right] dx
  \leq L^2h^2 + \frac{1}{nh} + \frac{L}{n}.\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Em particular, tomando &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(h = (2L^2n)^{-1/3}\)&lt;/span&gt;,&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[\text{MISE}(\hat{f}_n) \leq 3 \cdot 2^{-2/3} L^{2/3} n^{-2/3} + \frac{L}{n}
  = O\left(n^{-2/3}\right).\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;em&gt;Prova&lt;/em&gt;. Pela decomposição viés-variância e pelos Lemas 1 e 3,
para todo &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(x \in [0,1]\)&lt;/span&gt;,&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[\mathbb{E}\left[\left(\hat{f}_n(x)-f(x)\right)^2\right]
  \leq L^2h^2 + \frac{f(x) + Lh}{nh}.\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Integrando esta desigualdade em &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(x \in [0,1]\)&lt;/span&gt;
e usando que &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\int_0^1 f(x) dx = 1\)&lt;/span&gt;,&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[\text{MISE}(\hat{f}_n)
  \leq L^2h^2 + \frac{1 + Lh}{nh}
  = L^2h^2 + \frac{1}{nh} + \frac{L}{n}.\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;A conclusão decorre do Lema 4 com &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(C = 1\)&lt;/span&gt;. &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\blacksquare\)&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Observação&lt;/strong&gt;. Os Teoremas 1 e 2 diferem apenas pela constante &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(C\)&lt;/span&gt;
do Lema 4: &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(C = 1 + L/2\)&lt;/span&gt; no caso pontual e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(C = 1\)&lt;/span&gt; no caso integrado.
A integração substitui a cota uniforme &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(f(x) \leq 1 + L/2\)&lt;/span&gt; do Lema 2
pelo valor exato &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\int_0^1 f(x) dx = 1\)&lt;/span&gt;, o que melhora a constante,
mas não a taxa.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Observação&lt;/strong&gt;. Como &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(h = m^{-1}\)&lt;/span&gt;, as escolhas acima correspondem a tomar
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(m \asymp n^{1/3}\)&lt;/span&gt; intervalos. Também, &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(Ln^{-1} = o(n^{-2/3})\)&lt;/span&gt;,
isto é, o termo &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(Ln^{-1}\)&lt;/span&gt; é desprezível em relação aos demais.&lt;/p&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div id=&#34;exercícios&#34; class=&#34;section level1&#34;&gt;
&lt;h1&gt;Exercícios&lt;/h1&gt;
&lt;div id=&#34;exercício-1-histograma-em-classes-de-hölder&#34; class=&#34;section level2&#34;&gt;
&lt;h2&gt;Exercício 1 (Histograma em classes de Hölder)&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Definição&lt;/strong&gt; (Classe de Hölder).
Sejam &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\beta &amp;gt; 0\)&lt;/span&gt;, &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(L &amp;gt; 0\)&lt;/span&gt; e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\ell\)&lt;/span&gt; o maior inteiro estritamente menor que
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\beta\)&lt;/span&gt;. A classe de Hölder &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\Sigma(\beta, L)\)&lt;/span&gt; é o conjunto das densidades
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(f\)&lt;/span&gt; em &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\([0,1]\)&lt;/span&gt; que são &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\ell\)&lt;/span&gt; vezes diferenciáveis e tais que&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[\left|f^{(\ell)}(u) - f^{(\ell)}(x)\right| \leq L|u-x|^{\beta - \ell},
  \qquad \text{para todos } u, x \in [0,1].\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Em particular, se &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\beta \in (0,1]\)&lt;/span&gt;, então &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\ell = 0\)&lt;/span&gt; e a condição
se reduz a &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(|f(u) - f(x)| \leq L|u-x|^{\beta}\)&lt;/span&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Considere &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\beta \in (0,1]\)&lt;/span&gt; e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(f \in \Sigma(\beta, L)\)&lt;/span&gt; nos itens (a)–(e).&lt;/p&gt;
&lt;ol style=&#34;list-style-type: lower-alpha&#34;&gt;
&lt;li&gt;&lt;p&gt;Mostre que, se &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(f\)&lt;/span&gt; satisfaz (A1), então &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(f \in \Sigma(1, L)\)&lt;/span&gt;.
A recíproca é verdadeira?&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;p&gt;Enuncie e prove a versão do Lema 1 para &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\Sigma(\beta,L)\)&lt;/span&gt;,
obtendo &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\left|\mathbb{E}[\hat{f}_n(x)] - f(x)\right| \leq Lh^{\beta}\)&lt;/span&gt;.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;p&gt;Enuncie e prove a versão do Lema 2 para &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\Sigma(\beta,L)\)&lt;/span&gt;.
Verifique que a cota obtida é &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(f(x) \leq 1 + L(\beta+1)^{-1}\)&lt;/span&gt;
e que ela recupera o Lema 2 quando &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\beta = 1\)&lt;/span&gt;.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;p&gt;Enuncie e prove a versão do Lema 4 para &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(g_{C,\beta}(h) =
L^2h^{2\beta} + C(nh)^{-1}\)&lt;/span&gt;, mostrando que o mínimo ocorre em
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(h = \left(C(2\beta L^2 n)^{-1}\right)^{1/(2\beta+1)}\)&lt;/span&gt;.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;p&gt;Combine (b), (c) e (d) para enunciar e provar as versões dos
Teoremas 1 e 2 para &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\Sigma(\beta,L)\)&lt;/span&gt;, concluindo que&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;
&lt;/ol&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[\sup_{x \in [0,1]} \text{MSE}(\hat{f}_n(x)) = O\left(n^{-\frac{2\beta}{2\beta+1}}\right)
  \quad \text{e} \quad
  \text{MISE}(\hat{f}_n) = O\left(n^{-\frac{2\beta}{2\beta+1}}\right).\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;ol start=&#34;6&#34; style=&#34;list-style-type: lower-alpha&#34;&gt;
&lt;li&gt;Seja &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(a \in [-2,2]\)&lt;/span&gt; e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(f(x) = 1 + a(x - 2^{-1})\)&lt;/span&gt;.
Verifique que &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(f\)&lt;/span&gt; é uma densidade em &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\([0,1]\)&lt;/span&gt; e que
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(f \in \Sigma(\beta, L)\)&lt;/span&gt; para todo &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\beta &amp;gt; 0\)&lt;/span&gt; e algum &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(L\)&lt;/span&gt;.
Mostre que &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathbb{E}[\hat{f}_n(x)] = f(c_j)\)&lt;/span&gt;, em que &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(c_j\)&lt;/span&gt; é o ponto
médio do intervalo que contém &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(x\)&lt;/span&gt;, e conclua que&lt;/li&gt;
&lt;/ol&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[\int_0^1 \left(\mathbb{E}[\hat{f}_n(x)] - f(x)\right)^2 dx
  = \frac{a^2h^2}{12}.\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;ol start=&#34;7&#34; style=&#34;list-style-type: lower-alpha&#34;&gt;
&lt;li&gt;Use (f) para mostrar que existe &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(c &amp;gt; 0\)&lt;/span&gt; tal que,
para todo &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(h \in (0,1)\)&lt;/span&gt;, &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\text{MISE}(\hat{f}_n) \geq cn^{-2/3}\)&lt;/span&gt;.
Interprete: a taxa do histograma não melhora quando &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\beta &amp;gt; 1\)&lt;/span&gt;.&lt;/li&gt;
&lt;/ol&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div id=&#34;referências&#34; class=&#34;section level1 unnumbered&#34;&gt;
&lt;h1&gt;Referências&lt;/h1&gt;
&lt;div id=&#34;refs&#34; class=&#34;references csl-bib-body hanging-indent&#34; entry-spacing=&#34;0&#34;&gt;
&lt;div id=&#34;ref-Tsybakov2009&#34; class=&#34;csl-entry&#34;&gt;
Tsybakov, Alexandre B. 2009. &lt;em&gt;Introduction to Nonparametric Estimation&lt;/em&gt;. Springer.
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
</description>
    </item>
    
    <item>
      <title>Aula 2: Distribuição empírica e funcionais estatísticos</title>
      <link>https://www.rafaelstern.science/courses/nao_parametrica/aulas/aula_02/</link>
      <pubDate>Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000</pubDate>
      <guid>https://www.rafaelstern.science/courses/nao_parametrica/aulas/aula_02/</guid>
      <description>


&lt;!--
Itens iniciados por &#34;--&#34; indicam o que falta desenvolver.
Convenções da Aula 1: **Definição**, **Suposição** (A1), (A2), ...,
**Lema n**, **Teorema n**, **Observação**; provas iniciadas por *Prova*
e encerradas por $\blacksquare$; numeração contínua ao longo do arquivo.
--&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Data&lt;/strong&gt;: 11/08/2026.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Leitura&lt;/strong&gt;: &lt;span class=&#34;citation&#34;&gt;Wasserman (&lt;a href=&#34;#ref-Wasserman2006&#34;&gt;2006&lt;/a&gt;)&lt;/span&gt;, Capítulo 2.&lt;/p&gt;
&lt;div id=&#34;distribuição-empírica&#34; class=&#34;section level1&#34;&gt;
&lt;h1&gt;Distribuição empírica&lt;/h1&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Definição&lt;/strong&gt; (Distribuição empírica).
Sejam &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(X_1, \ldots, X_n\)&lt;/span&gt; observações i.i.d. com função de distribuição
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(F\)&lt;/span&gt; em &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathbb{R}\)&lt;/span&gt;. A distribuição empírica é definida por&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[\hat{F}_n(x) = \frac{1}{n}\sum_{i=1}^{n} \mathbb{I}(X_i \leq x),
  \qquad x \in \mathbb{R}.\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Lema 1&lt;/strong&gt; (Média e variância).
Para todo &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(x \in \mathbb{R}\)&lt;/span&gt;,
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(n\hat{F}_n(x) \sim \text{Binomial}(n, F(x))\)&lt;/span&gt;. Em particular,&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[\mathbb{E}[\hat{F}_n(x)] = F(x)
  \qquad \text{e} \qquad
  \mathbb{V}[\hat{F}_n(x)] = \frac{F(x)(1-F(x))}{n} \leq \frac{1}{4n}.\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;em&gt;Prova&lt;/em&gt;. Como &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(X_1, \ldots, X_n\)&lt;/span&gt; são i.i.d.,
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathbb{I}(X_1 \leq x), \ldots, \mathbb{I}(X_n \leq x)\)&lt;/span&gt; são i.i.d. e
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathbb{I}(X_i \leq x) \sim \text{Bernoulli}(F(x))\)&lt;/span&gt;, pois
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathbb{P}(X_i \leq x) = F(x)\)&lt;/span&gt;. Portanto,
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(n\hat{F}_n(x) = \sum_{i=1}^{n}\mathbb{I}(X_i \leq x) \sim
\text{Binomial}(n, F(x))\)&lt;/span&gt; e&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[\mathbb{E}[\hat{F}_n(x)] = \frac{nF(x)}{n} = F(x)
  \qquad \text{e} \qquad
  \mathbb{V}[\hat{F}_n(x)] = \frac{nF(x)(1-F(x))}{n^2}
  = \frac{F(x)(1-F(x))}{n}.\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;A última desigualdade decorre de &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(p(1-p) \leq 4^{-1}\)&lt;/span&gt;,
para todo &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(p \in [0,1]\)&lt;/span&gt;. &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\blacksquare\)&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Observação&lt;/strong&gt;. Como &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\hat{F}_n(x)\)&lt;/span&gt; é não-viesado, &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\text{MSE}(\hat{F}_n(x)) = \mathbb{V}[\hat{F}_n(x)] \leq (4n)^{-1}\)&lt;/span&gt;,
uniformemente em &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(x\)&lt;/span&gt; e sem qualquer suposição sobre &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(F\)&lt;/span&gt;.
Contraste com a Aula 1: estimar a densidade &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(f\)&lt;/span&gt; exigiu suposições de suavidade e produziu &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\text{MSE} \asymp n^{-2/3}\)&lt;/span&gt;, enquanto estimar &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(F\)&lt;/span&gt; atinge a taxa paramétrica &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(n^{-1}\)&lt;/span&gt; sem suposição alguma. A diferença é que &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(F(x)\)&lt;/span&gt; é uma média de variáveis limitadas, ao passo que &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(f(x)\)&lt;/span&gt; não é um funcional contínuo de &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(F\)&lt;/span&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Teorema 1&lt;/strong&gt; (Convergência pontual).
Para todo &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(x \in \mathbb{R}\)&lt;/span&gt;, quase certamente,&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[\lim_{n \to \infty} \hat{F}_n(x) = F(x)
  \qquad \text{e} \qquad
  \lim_{n \to \infty} \hat{F}_n(x^-) = F(x^-),\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;em que &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\hat{F}_n(x^-) = n^{-1}\sum_{i=1}^{n}\mathbb{I}(X_i &amp;lt; x)\)&lt;/span&gt; e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(F(x^-) = \lim_{y \uparrow x} F(y)\)&lt;/span&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;em&gt;Prova&lt;/em&gt;. Como visto na prova do Lema 1, &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\hat{F}_n(x)\)&lt;/span&gt; é a média de &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(n\)&lt;/span&gt; variáveis i.i.d. e integráveis com esperança &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(F(x)\)&lt;/span&gt;. Decorre da Lei Forte dos Grandes Números que &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\hat{F}_n(x) \to F(x)\)&lt;/span&gt; quase certamente. Analogamente, &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\hat{F}_n(x^-)\)&lt;/span&gt; é a média de &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(n\)&lt;/span&gt; variáveis i.i.d. com esperança &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathbb{P}(X_1 &amp;lt; x) = F(x^-)\)&lt;/span&gt;, de modo que &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\hat{F}_n(x^-) \to F(x^-)\)&lt;/span&gt; quase certamente. &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\blacksquare\)&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Definição&lt;/strong&gt; (Erro máximo).
O erro máximo da distribuição empírica é definido por&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[D_n = \sup_{x \in \mathbb{R}} \left|\hat{F}_n(x) - F(x)\right|.\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Também é chamado de distância de Kolmogorov-Smirnov entre
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\hat{F}_n\)&lt;/span&gt; e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(F\)&lt;/span&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;O Teorema 1 garante que, para cada &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(x\)&lt;/span&gt; fixo, o conjunto em que
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\hat{F}_n(x) \not\to F(x)\)&lt;/span&gt; tem probabilidade &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(0\)&lt;/span&gt;. Como há
uma quantidade não-enumerável de valores de &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(x\)&lt;/span&gt;, disto não decorre diretamente que, quase certamente, a convergência ocorra
simultaneamente para todo &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(x\)&lt;/span&gt;, isto é, que &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(D_n \to 0\)&lt;/span&gt;.
O Lema a seguir contorna esta dificuldade, mostrando que
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(D_n\)&lt;/span&gt; é controlado pelo erro máximo em um número finito de pontos.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Lema 2&lt;/strong&gt; (Discretização do supremo).
Para cada &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(k \in \mathbb{N}\)&lt;/span&gt; e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(1 \leq j \leq k-1\)&lt;/span&gt;, defina &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(x_j = \inf\{x \in \mathbb{R}: F(x) \geq jk^{-1}\}\)&lt;/span&gt;, e também &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(x_0 = -\infty\)&lt;/span&gt; e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(x_k = +\infty\)&lt;/span&gt;, com as convenções
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(F(x_0) = \hat{F}_n(x_0) = 0\)&lt;/span&gt; e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(F(x_k^-) = \hat{F}_n(x_k^-) = 1\)&lt;/span&gt;. Se&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[\Delta_{n,k} = \max_{0 \leq j \leq k}
  \max\left\{\left|\hat{F}_n(x_j) - F(x_j)\right|,
             \left|\hat{F}_n(x_j^-) - F(x_j^-)\right|\right\},\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;então &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(D_n \leq \Delta_{n,k} + k^{-1}\)&lt;/span&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;em&gt;Prova&lt;/em&gt;. Como &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(F\)&lt;/span&gt; é não-decrescente e contínua à direita,
decorre da definição de &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(x_j\)&lt;/span&gt; que &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(F(x_j^-) \leq jk^{-1} \leq F(x_j)\)&lt;/span&gt;, para &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(0 \leq j \leq k\)&lt;/span&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Seja &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(x \in \mathbb{R}\)&lt;/span&gt;. Como &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(x_0 = -\infty\)&lt;/span&gt; e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(x_k = +\infty\)&lt;/span&gt;,
existe &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(1 \leq j \leq k\)&lt;/span&gt; tal que &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(x_{j-1} \leq x &amp;lt; x_j\)&lt;/span&gt;.
Como &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\hat{F}_n\)&lt;/span&gt; e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(F\)&lt;/span&gt; são não-decrescentes,
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\hat{F}_n(x) \leq \hat{F}_n(x_j^-)\)&lt;/span&gt; e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(F(x) \geq F(x_{j-1})\)&lt;/span&gt;.
Portanto,&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[\begin{align*}
\hat{F}_n(x) - F(x) &amp;amp;\leq \hat{F}_n(x_j^-) - F(x_{j-1}) \\
&amp;amp;= \left[\hat{F}_n(x_j^-) - F(x_j^-)\right]
+ \left[F(x_j^-) - F(x_{j-1})\right] \\
&amp;amp;\leq \Delta_{n,k} + \frac{1}{k},
\end{align*}\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;pois &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(F(x_j^-) \leq jk^{-1}\)&lt;/span&gt; e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(F(x_{j-1}) \geq (j-1)k^{-1}\)&lt;/span&gt;.
Analogamente, &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\hat{F}_n(x) \geq \hat{F}_n(x_{j-1})\)&lt;/span&gt; e
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(F(x) \leq F(x_j^-)\)&lt;/span&gt;, de modo que&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[\begin{align*}
\hat{F}_n(x) - F(x)
&amp;amp;\geq \hat{F}_n(x_{j-1}) - F(x_j^-) \\
&amp;amp;= \left[\hat{F}_n(x_{j-1}) - F(x_{j-1})\right]
- \left[F(x_j^-) - F(x_{j-1})\right] \\
&amp;amp;\geq -\Delta_{n,k} - \frac{1}{k}.
\end{align*}\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Como as desigualdades acima valem para todo &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(x \in \mathbb{R}\)&lt;/span&gt;,
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(D_n \leq \Delta_{n,k} + k^{-1}\)&lt;/span&gt;. &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\blacksquare\)&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Teorema 2&lt;/strong&gt; (Glivenko-Cantelli).
Quase certamente, &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\lim_{n \to \infty} D_n = 0\)&lt;/span&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;em&gt;Prova&lt;/em&gt;. Fixe &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\eps &amp;gt; 0\)&lt;/span&gt; e tome &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(k\)&lt;/span&gt; tal que &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(k^{-1} &amp;lt; .5\eps\)&lt;/span&gt;. Decorre do Lema 2 que,
&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[\begin{align*}
P(\limsup_{n \to \infty} D_n &amp;gt; \eps)
&amp;amp;\leq P(\limsup_{n \to \infty} D_n &amp;gt; \eps) \\
&amp;amp;\leq P(\limsup_{n \to \infty} \Delta_{n,k} + k^{-1} &amp;gt; \eps) &amp;amp;\leq P(\limsup_{n \to \infty} \Delta_{n,k} &amp;gt; .5\eps) = 0,
\end{align*}\]&lt;/span&gt;
onde a última igualdade decorre do Teorema 1, já que cada uma das no máximo &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(2(k+1)\)&lt;/span&gt; parcelas que definem &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\Delta_{n,k}\)&lt;/span&gt; converge a &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(0\)&lt;/span&gt; quase certamente. Como a interseção de um número finito de eventos de probabilidade &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(1\)&lt;/span&gt; tem probabilidade &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(1\)&lt;/span&gt;, &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\Delta_{n,k}\)&lt;/span&gt; converge quase-certamente a &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(0\)&lt;/span&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Teorema 3&lt;/strong&gt; (Desigualdade de Hoeffding, &lt;span class=&#34;citation&#34;&gt;Hoeffding (&lt;a href=&#34;#ref-Hoeffding1963&#34;&gt;1963&lt;/a&gt;)&lt;/span&gt;).
Sejam &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(Y_1, \ldots, Y_n\)&lt;/span&gt; independentes e tais que
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathbb{P}(Y_i \in [0,1]) = 1\)&lt;/span&gt;. Se &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\bar{Y} = n^{-1}\sum_{i=1}^{n}Y_i\)&lt;/span&gt;, então, para todo &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\varepsilon &amp;gt; 0\)&lt;/span&gt;,&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[\mathbb{P}\left(\left|\bar{Y} - \mathbb{E}[\bar{Y}]\right|
  \geq \varepsilon\right) \leq 2\exp\left(-2n\varepsilon^2\right).\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;O Teorema 2 garante que &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(D_n \to 0\)&lt;/span&gt;, mas nada informa sobre a
velocidade desta convergência. O Lema 2 e o Teorema 3 permitem
obter uma primeira resposta.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Teorema 4&lt;/strong&gt; (Velocidade de convergência).
Para todo &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\varepsilon \in (0,1]\)&lt;/span&gt;,&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[\mathbb{P}(D_n \geq \varepsilon)
  \leq \frac{16}{\varepsilon}\exp\left(-\frac{n\varepsilon^2}{2}\right).\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;em&gt;Prova&lt;/em&gt;. Fixe &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\varepsilon \in (0,1]\)&lt;/span&gt; e tome &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(k = \lceil 2\varepsilon^{-1}\rceil\)&lt;/span&gt;,
de modo que &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(k^{-1} \leq 2^{-1}\varepsilon\)&lt;/span&gt;. Decorre do Lema 2 que
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(D_n \leq \Delta_{n,k} + 2^{-1}\varepsilon\)&lt;/span&gt; e, portanto,&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[\{D_n \geq \varepsilon\} \subseteq
  \left\{\Delta_{n,k} \geq \frac{\varepsilon}{2}\right\}.\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Para cada &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(j\)&lt;/span&gt;, &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\hat{F}_n(x_j)\)&lt;/span&gt; e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\hat{F}_n(x_j^-)\)&lt;/span&gt; são médias de
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(n\)&lt;/span&gt; variáveis i.i.d. em &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\([0,1]\)&lt;/span&gt; com esperanças &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(F(x_j)\)&lt;/span&gt; e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(F(x_j^-)\)&lt;/span&gt;.
Decorre do Teorema 3 que cada uma das no máximo &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(2(k+1)\)&lt;/span&gt; parcelas que
definem &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\Delta_{n,k}\)&lt;/span&gt; excede &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(2^{-1}\varepsilon\)&lt;/span&gt; com probabilidade no
máximo &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(2\exp(-2n(2^{-1}\varepsilon)^2) = 2\exp(-2^{-1}n\varepsilon^2)\)&lt;/span&gt;.
Assim, decorre da subaditividade que&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[\mathbb{P}(D_n \geq \varepsilon)
  \leq \mathbb{P}\left(\Delta_{n,k} \geq \frac{\varepsilon}{2}\right)
  \leq 4(k+1)\exp\left(-\frac{n\varepsilon^2}{2}\right).\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Finalmente, como &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\varepsilon \leq 1\)&lt;/span&gt;,
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(k + 1 \leq 2\varepsilon^{-1} + 2 \leq 4\varepsilon^{-1}\)&lt;/span&gt;. &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\blacksquare\)&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Corolário 1&lt;/strong&gt;.
Quase certamente, &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(D_n \leq 2\sqrt{n^{-1}\log n}\)&lt;/span&gt;
para todo &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(n\)&lt;/span&gt; suficientemente grande.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;em&gt;Prova&lt;/em&gt;. Seja &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\varepsilon_n = 2\sqrt{n^{-1}\log n}\)&lt;/span&gt;. Para &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(n\)&lt;/span&gt;
suficientemente grande, &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\varepsilon_n \in (0,1]\)&lt;/span&gt; e, pelo Teorema 4,&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[\mathbb{P}(D_n \geq \varepsilon_n)
  \leq \frac{16}{\varepsilon_n}\exp\left(-2\log n\right)
  \leq \frac{16\sqrt{n}}{n^{2}} = 16n^{-3/2}.\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Como &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\sum_n n^{-3/2} &amp;lt; \infty\)&lt;/span&gt;, decorre do Lema de Borel-Cantelli que,
quase certamente, &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(D_n &amp;lt; \varepsilon_n\)&lt;/span&gt; para todo &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(n\)&lt;/span&gt; suficientemente
grande. &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\blacksquare\)&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Teorema 5&lt;/strong&gt; (Dvoretzky-Kiefer-Wolfowitz, &lt;span class=&#34;citation&#34;&gt;Dvoretzky, Kiefer, and Wolfowitz (&lt;a href=&#34;#ref-DKW1956&#34;&gt;1956&lt;/a&gt;)&lt;/span&gt;; &lt;span class=&#34;citation&#34;&gt;Massart (&lt;a href=&#34;#ref-Massart1990&#34;&gt;1990&lt;/a&gt;)&lt;/span&gt;).
Para todo &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\varepsilon &amp;gt; 0\)&lt;/span&gt; e todo &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(n \in \mathbb{N}\)&lt;/span&gt;,&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[\mathbb{P}(D_n \geq \varepsilon) \leq 2\exp\left(-2n\varepsilon^2\right).\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Observação&lt;/strong&gt;. O Teorema 5 é mais forte que o Teorema 4 em três
aspectos. Primeiro, o fator polinomial &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(16\varepsilon^{-1}\)&lt;/span&gt;,
que decorre da união sobre os &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(2(k+1)\)&lt;/span&gt; pontos do Lema 2,
é substituído pela constante &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(2\)&lt;/span&gt;. Segundo, o expoente
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(-2^{-1}n\varepsilon^2\)&lt;/span&gt;, que decorre de aplicar o Teorema 3 com
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(2^{-1}\varepsilon\)&lt;/span&gt; no lugar de &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\varepsilon\)&lt;/span&gt;, é substituído por
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(-2n\varepsilon^2\)&lt;/span&gt;. Isto é, a cota do Teorema 5 para &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(D_n\)&lt;/span&gt; é exatamente
a que o Teorema 3 fornece para um único ponto: o supremo não custa nada.
Terceiro, a constante &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(2\)&lt;/span&gt; é a menor possível, isto é, o Teorema 5 não
pode ser melhorado (&lt;span class=&#34;citation&#34;&gt;Massart (&lt;a href=&#34;#ref-Massart1990&#34;&gt;1990&lt;/a&gt;)&lt;/span&gt;).&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Observação&lt;/strong&gt;. A diferença aparece na velocidade obtida.
Como &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathbb{E}[D_n] = \int_0^{\infty}\mathbb{P}(D_n \geq \varepsilon)
d\varepsilon\)&lt;/span&gt;, decorre do Teorema 5 que&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[\mathbb{E}[D_n] \leq \int_0^{\infty} 2\exp(-2n\varepsilon^2)d\varepsilon
  = \sqrt{\frac{\pi}{2n}} = O\left(n^{-1/2}\right),\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;a taxa paramétrica. Já o Teorema 4 fornece apenas
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathbb{E}[D_n] = O(\sqrt{n^{-1}\log n})\)&lt;/span&gt; (Exercício 5),
com um fator &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\sqrt{\log n}\)&lt;/span&gt; excedente, assim como o Corolário 1.&lt;/p&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div id=&#34;classes-de-glivenko-cantelli&#34; class=&#34;section level1&#34;&gt;
&lt;h1&gt;Classes de Glivenko-Cantelli&lt;/h1&gt;
&lt;p&gt;O Teorema 2 admite a seguinte generalização. Sejam &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(P\)&lt;/span&gt; uma
probabilidade em &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\((\mathcal{X}, \mathcal{A})\)&lt;/span&gt;, &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(X_1, \ldots, X_n\)&lt;/span&gt;
i.i.d. com distribuição &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(P\)&lt;/span&gt;, e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(P_n = n^{-1}\sum_{i=1}^{n}\delta_{X_i}\)&lt;/span&gt;
a medida empírica, isto é, &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(P_n(A) = n^{-1}\sum_{i=1}^{n}
\mathbb{I}(X_i \in A)\)&lt;/span&gt;. Para &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(g: \mathcal{X} \to \mathbb{R}\)&lt;/span&gt;
mensurável, escreva &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(P_ng = n^{-1}\sum_{i=1}^{n}g(X_i)\)&lt;/span&gt; e
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(Pg = \mathbb{E}[g(X_1)]\)&lt;/span&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Definição&lt;/strong&gt; (Classe de Glivenko-Cantelli).
Seja &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathcal{G}\)&lt;/span&gt; uma classe de funções mensuráveis e integráveis
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(g: \mathcal{X} \to \mathbb{R}\)&lt;/span&gt;. Dizemos que &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathcal{G}\)&lt;/span&gt; é uma
classe de Glivenko-Cantelli para &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(P\)&lt;/span&gt; se&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[\|P_n - P\|_{\mathcal{G}} := \sup_{g \in \mathcal{G}}
  \left|P_ng - Pg\right| \longrightarrow 0
  \qquad \text{quase certamente}.\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Se &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathcal{G}\)&lt;/span&gt; é uma classe de Glivenko-Cantelli para toda
probabilidade &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(P\)&lt;/span&gt;, dizemos que &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathcal{G}\)&lt;/span&gt; é universal.
Uma classe de conjuntos &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathcal{C} \subseteq \mathcal{A}\)&lt;/span&gt; é dita de
Glivenko-Cantelli quando &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\{\mathbb{I}_C : C \in \mathcal{C}\}\)&lt;/span&gt; o é.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Observação&lt;/strong&gt;. Nesta linguagem, o Teorema 2 afirma que
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathcal{C} = \{(-\infty, x] : x \in \mathbb{R}\}\)&lt;/span&gt; é uma classe de
Glivenko-Cantelli universal, pois &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(P_n\mathbb{I}_{(-\infty,x]} =
\hat{F}_n(x)\)&lt;/span&gt; e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(P\mathbb{I}_{(-\infty,x]} = F(x)\)&lt;/span&gt;.
Note que a prova do Teorema 2 usa somente a Lei Forte dos Grandes
Números e o fato de que &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathcal{C}\)&lt;/span&gt; pode ser aproximada por uma
subclasse finita: é esta segunda propriedade que define, em geral,
quais classes são de Glivenko-Cantelli.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Observação&lt;/strong&gt;. Nem toda classe é de Glivenko-Cantelli.
Se &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(P\)&lt;/span&gt; é contínua e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathcal{C}\)&lt;/span&gt; é a classe de todos os subconjuntos
finitos de &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathbb{R}\)&lt;/span&gt;, então, tomando &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(C = \{X_1, \ldots, X_n\}\)&lt;/span&gt;,
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(P_n(C) = 1\)&lt;/span&gt; e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(P(C) = 0\)&lt;/span&gt;. Logo,
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\|P_n - P\|_{\mathcal{C}} = 1\)&lt;/span&gt; para todo &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(n\)&lt;/span&gt;.
Classes suficientemente ricas não podem ser estimadas uniformemente.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Observação&lt;/strong&gt;. Na próxima seção estudaremos condições gerais para caracterizar classes de Glivenko-Cantelli.&lt;/p&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div id=&#34;exercícios&#34; class=&#34;section level1&#34;&gt;
&lt;h1&gt;Exercícios&lt;/h1&gt;
&lt;div id=&#34;exercício-1-covariância-e-processo-empírico&#34; class=&#34;section level2&#34;&gt;
&lt;h2&gt;Exercício 1 (Covariância e processo empírico)&lt;/h2&gt;
&lt;ol style=&#34;list-style-type: lower-alpha&#34;&gt;
&lt;li&gt;Mostre que, para todos &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(x, y \in \mathbb{R}\)&lt;/span&gt;,&lt;/li&gt;
&lt;/ol&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[\text{Cov}\left(\hat{F}_n(x), \hat{F}_n(y)\right)
  = \frac{F(\min(x,y)) - F(x)F(y)}{n}.\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;ol start=&#34;2&#34; style=&#34;list-style-type: lower-alpha&#34;&gt;
&lt;li&gt;&lt;p&gt;Use o Teorema Central do Limite para mostrar que, para cada
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(x \in \mathbb{R}\)&lt;/span&gt; fixo,
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\sqrt{n}\left(\hat{F}_n(x) - F(x)\right)\)&lt;/span&gt; converge em distribuição
a uma &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(N(0, F(x)(1-F(x)))\)&lt;/span&gt;.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;p&gt;Mostre que, para &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(x_1, \ldots, x_d\)&lt;/span&gt; fixos, o vetor
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\sqrt{n}\left(\hat{F}_n(x_i) - F(x_i)\right)_{i=1}^{d}\)&lt;/span&gt; converge em
distribuição a uma Normal multivariada com matriz de covariâncias
dada por (a). Pesquise a definição de ponte browniana e o Teorema
de Donsker, e explique em que sentido eles fortalecem este item.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;p&gt;Compare a taxa &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(n^{-1/2}\)&lt;/span&gt; obtida em (b) com a taxa &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(n^{-1/3}\)&lt;/span&gt; do
histograma, obtida no Teorema 1 da Aula 1. Por que estimar &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(F\)&lt;/span&gt;
é mais fácil que estimar &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(f\)&lt;/span&gt;?&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;
&lt;/ol&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div id=&#34;exercício-2-bandas-de-confiança&#34; class=&#34;section level2&#34;&gt;
&lt;h2&gt;Exercício 2 (Bandas de confiança)&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Seja &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\alpha \in (0,1)\)&lt;/span&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;ol style=&#34;list-style-type: lower-alpha&#34;&gt;
&lt;li&gt;Use o Teorema 5 para mostrar que, se
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\varepsilon_n = \sqrt{(2n)^{-1}\log(2\alpha^{-1})}\)&lt;/span&gt;, então&lt;/li&gt;
&lt;/ol&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[\mathbb{P}\left(\hat{F}_n(x) - \varepsilon_n \leq F(x)
  \leq \hat{F}_n(x) + \varepsilon_n,
  \ \text{para todo } x \in \mathbb{R}\right) \geq 1 - \alpha.\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;ol start=&#34;2&#34; style=&#34;list-style-type: lower-alpha&#34;&gt;
&lt;li&gt;&lt;p&gt;Explique por que a banda de (a) é simultânea em &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(x\)&lt;/span&gt;, ao passo que a
banda obtida a partir do Exercício 1(b) é apenas pontual.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;p&gt;Obtenha a banda análoga a partir do Teorema 4 e compare a sua
largura com a de (a) quando &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(n = 1000\)&lt;/span&gt; e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\alpha = 0{,}05\)&lt;/span&gt;.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;p&gt;Mostre que a banda de (a) pode ser melhorada substituindo-se os seus
limites por &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\max(0, \hat{F}_n(x) - \varepsilon_n)\)&lt;/span&gt; e
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\min(1, \hat{F}_n(x) + \varepsilon_n)\)&lt;/span&gt;.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;
&lt;/ol&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div id=&#34;exercício-3-a-distribuição-de-d_n-não-depende-de-f&#34; class=&#34;section level2&#34;&gt;
&lt;h2&gt;Exercício 3 (A distribuição de &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(D_n\)&lt;/span&gt; não depende de &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(F\)&lt;/span&gt;)&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Suponha que &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(F\)&lt;/span&gt; é contínua e seja &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(U_i = F(X_i)\)&lt;/span&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;ol style=&#34;list-style-type: lower-alpha&#34;&gt;
&lt;li&gt;&lt;p&gt;Mostre que &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(U_1, \ldots, U_n\)&lt;/span&gt; são i.i.d. e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(U_i \sim \text{Uniforme}(0,1)\)&lt;/span&gt;.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;p&gt;Seja &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\hat{G}_n\)&lt;/span&gt; a distribuição empírica de &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(U_1, \ldots, U_n\)&lt;/span&gt;.
Mostre que
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(D_n = \sup_{u \in [0,1]}\left|\hat{G}_n(u) - u\right|\)&lt;/span&gt;.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;p&gt;Conclua que a distribuição de &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(D_n\)&lt;/span&gt; é a mesma para toda &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(F\)&lt;/span&gt;
contínua. Explique por que este é o fato que viabiliza o teste
de Kolmogorov-Smirnov.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;p&gt;Simule a distribuição de &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(D_n\)&lt;/span&gt; para &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(n = 50\)&lt;/span&gt; e compare o quantil
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(0{,}95\)&lt;/span&gt; obtido com o &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\varepsilon_n\)&lt;/span&gt; do Exercício 2(a).
A cota do Teorema 5 é conservadora?&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;
&lt;/ol&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div id=&#34;exercício-4-classes-de-glivenko-cantelli&#34; class=&#34;section level2&#34;&gt;
&lt;h2&gt;Exercício 4 (Classes de Glivenko-Cantelli)&lt;/h2&gt;
&lt;ol style=&#34;list-style-type: lower-alpha&#34;&gt;
&lt;li&gt;&lt;p&gt;Mostre que toda classe finita de funções uniformemente limitadas é
de Glivenko-Cantelli universal.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;p&gt;Mostre que a classe dos intervalos
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathcal{C} = \{(a,b] : a \leq b\}\)&lt;/span&gt; é de Glivenko-Cantelli
universal. Sugestão: escreva &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathbb{I}_{(a,b]}\)&lt;/span&gt; em termos de
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathbb{I}_{(-\infty,b]}\)&lt;/span&gt; e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathbb{I}_{(-\infty,a]}\)&lt;/span&gt;.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;p&gt;Seja &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(P\)&lt;/span&gt; a distribuição Uniforme&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\((0,1)\)&lt;/span&gt; e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathcal{C}\)&lt;/span&gt; a classe de
todos os subconjuntos finitos de &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathbb{R}\)&lt;/span&gt;. Mostre que
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\|P_n - P\|_{\mathcal{C}} = 1\)&lt;/span&gt; para todo &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(n\)&lt;/span&gt;.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;p&gt;O item (c) contradiz o Teorema 2? Explique.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;p&gt;Exiba uma probabilidade &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(P\)&lt;/span&gt; para a qual a classe de (c) é
de Glivenko-Cantelli.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;
&lt;/ol&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div id=&#34;exercício-5-esperança-do-erro-máximo&#34; class=&#34;section level2&#34;&gt;
&lt;h2&gt;Exercício 5 (Esperança do erro máximo)&lt;/h2&gt;
&lt;ol style=&#34;list-style-type: lower-alpha&#34;&gt;
&lt;li&gt;&lt;p&gt;Mostre que, se &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(Z \geq 0\)&lt;/span&gt;, então
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathbb{E}[Z] = \int_0^{\infty}\mathbb{P}(Z \geq \varepsilon)d\varepsilon\)&lt;/span&gt;.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;p&gt;Use (a) e o Teorema 5 para mostrar que
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathbb{E}[D_n] \leq \sqrt{\pi(2n)^{-1}}\)&lt;/span&gt;.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;p&gt;Use (a) e o Teorema 4 para mostrar que
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathbb{E}[D_n] = O\left(\sqrt{n^{-1}\log n}\right)\)&lt;/span&gt;.
Sugestão: escolha &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\varepsilon_0 = \sqrt{2n^{-1}\log n}\)&lt;/span&gt; e
decomponha a integral em &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\((0, \varepsilon_0)\)&lt;/span&gt; e
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\((\varepsilon_0, \infty)\)&lt;/span&gt;.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;p&gt;Identifique, na prova do Teorema 4, o passo responsável pelo
fator &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\sqrt{\log n}\)&lt;/span&gt; excedente.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;
&lt;/ol&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div id=&#34;referências&#34; class=&#34;section level1 unnumbered&#34;&gt;
&lt;h1&gt;Referências&lt;/h1&gt;
&lt;div id=&#34;refs&#34; class=&#34;references csl-bib-body hanging-indent&#34; entry-spacing=&#34;0&#34;&gt;
&lt;div id=&#34;ref-DKW1956&#34; class=&#34;csl-entry&#34;&gt;
Dvoretzky, Aryeh, Jack Kiefer, and Jacob Wolfowitz. 1956. &lt;span&gt;“Asymptotic Minimax Character of the Sample Distribution Function and of the Classical Multinomial Estimator.”&lt;/span&gt; &lt;em&gt;The Annals of Mathematical Statistics&lt;/em&gt; 27 (3): 642–69.
&lt;/div&gt;
&lt;div id=&#34;ref-Hoeffding1963&#34; class=&#34;csl-entry&#34;&gt;
Hoeffding, Wassily. 1963. &lt;span&gt;“Probability Inequalities for Sums of Bounded Random Variables.”&lt;/span&gt; &lt;em&gt;Journal of the American Statistical Association&lt;/em&gt; 58 (301): 13–30.
&lt;/div&gt;
&lt;div id=&#34;ref-Massart1990&#34; class=&#34;csl-entry&#34;&gt;
Massart, Pascal. 1990. &lt;span&gt;“The Tight Constant in the Dvoretzky-Kiefer-Wolfowitz Inequality.”&lt;/span&gt; &lt;em&gt;The Annals of Probability&lt;/em&gt; 18 (3): 1269–83.
&lt;/div&gt;
&lt;div id=&#34;ref-Wasserman2006&#34; class=&#34;csl-entry&#34;&gt;
Wasserman, Larry. 2006. &lt;em&gt;All of Nonparametric Statistics&lt;/em&gt;. Springer.
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
</description>
    </item>
    
    <item>
      <title>Aula 3: Teoria VC</title>
      <link>https://www.rafaelstern.science/courses/nao_parametrica/aulas/aula_03/</link>
      <pubDate>Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000</pubDate>
      <guid>https://www.rafaelstern.science/courses/nao_parametrica/aulas/aula_03/</guid>
      <description>


&lt;!--
Itens iniciados por &#34;--&#34; indicam o que falta desenvolver.

Convenções das Aulas 1 e 2:
- Ambientes em negrito: **Definição**, **Suposição** (A1), (A2), ...,
  **Lema n**, **Teorema n**, **Corolário n**, **Observação**.
- Provas iniciadas por *Prova* e encerradas por $\blacksquare$.
- Numeração contínua ao longo do arquivo, reiniciando a cada aula.
- Notação usada mais de uma vez ganha **Definição** própria e anterior
  ao primeiro uso, não é introduzida dentro do enunciado de um lema.
- Equações com mais de uma linha em \begin{align*}, com &amp; antes do
  relacional em todas as linhas.
- Referências pelo refs.bib, citadas como @Autor2000.
--&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Data&lt;/strong&gt;: 13/08/2026.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Leitura&lt;/strong&gt;: &lt;span class=&#34;citation&#34;&gt;van der Vaart and Wellner (&lt;a href=&#34;#ref-vanderVaartWellner1996&#34;&gt;1996&lt;/a&gt;)&lt;/span&gt;, Capítulo 2.&lt;/p&gt;
&lt;div id=&#34;revisão-de-classe-de-glivenko-cantelli&#34; class=&#34;section level1&#34;&gt;
&lt;h1&gt;Revisão de Classe de Glivenko-Cantelli&lt;/h1&gt;
&lt;p&gt;Sejam &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(P\)&lt;/span&gt; uma probabilidade em &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\((\mathcal{X}, \mathcal{A})\)&lt;/span&gt; e
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(X_1, \ldots, X_n\)&lt;/span&gt; i.i.d. com distribuição &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(P\)&lt;/span&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Definição&lt;/strong&gt; (Medida empírica).
A medida empírica de &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(X_1, \ldots, X_n\)&lt;/span&gt; é definida por&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[P_n(A) = \frac{1}{n}\sum_{i=1}^{n}\mathbb{I}(X_i \in A),
  \qquad A \in \mathcal{A}.\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Definição&lt;/strong&gt; (Classe de Glivenko-Cantelli).
Seja &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathcal{C} \subseteq \mathcal{A}\)&lt;/span&gt;. Dizemos que &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathcal{C}\)&lt;/span&gt; é
uma classe de Glivenko-Cantelli para &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(P\)&lt;/span&gt; se&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[\|P_n - P\|_{\mathcal{C}} := \sup_{C \in \mathcal{C}}
  \left|P_n(C) - P(C)\right| \longrightarrow 0
  \qquad \text{quase certamente}.\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Se &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathcal{C}\)&lt;/span&gt; é uma classe de Glivenko-Cantelli para toda
probabilidade &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(P\)&lt;/span&gt;, dizemos que &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathcal{C}\)&lt;/span&gt; é universal.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Observação&lt;/strong&gt;. Para cada &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(C \in \mathcal{A}\)&lt;/span&gt; fixo,
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(P_n(C) \to P(C)\)&lt;/span&gt; quase certamente, pela Lei Forte dos Grandes
Números. O conteúdo da definição está em o mesmo evento de
probabilidade &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(1\)&lt;/span&gt; servir simultaneamente a todos os &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(C \in
\mathcal{C}\)&lt;/span&gt;. Também, &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\|P_n - P\|_{\mathcal{C}} \leq 1\)&lt;/span&gt; sempre,
de modo que a definição só exclui classes em que o erro máximo
não se anula.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Exemplo 1&lt;/strong&gt; (Semirretas).
Sejam &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathcal{X} = \mathbb{R}\)&lt;/span&gt; e
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathcal{C} = \{(-\infty,x]: x \in \mathbb{R}\}\)&lt;/span&gt;. Então
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(P_n((-\infty,x]) = \hat{F}_n(x)\)&lt;/span&gt; e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(P((-\infty,x]) = F(x)\)&lt;/span&gt;,
de modo que&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[\|P_n - P\|_{\mathcal{C}} = \sup_{x \in \mathbb{R}}
  \left|\hat{F}_n(x) - F(x)\right| = D_n.\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Decorre do Teorema de Glivenko-Cantelli, o Teorema 2 da Aula 2,
que &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(D_n \to 0\)&lt;/span&gt; quase certamente. Portanto, &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathcal{C}\)&lt;/span&gt; é uma
classe de Glivenko-Cantelli universal.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Exemplo 2&lt;/strong&gt; (Todos os borelianos).
Sejam &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathcal{X} = [0,1]\)&lt;/span&gt;, &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(P\)&lt;/span&gt; a distribuição Uniforme&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\((0,1)\)&lt;/span&gt; e
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathcal{C} = \mathcal{B}([0,1])\)&lt;/span&gt; a classe de todos os subconjuntos
borelianos de &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\([0,1]\)&lt;/span&gt;. Tomando &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(C = \{X_1, \ldots, X_n\}\)&lt;/span&gt;, tem-se
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(P_n(C) = 1\)&lt;/span&gt;, pois todos os &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(X_i\)&lt;/span&gt; pertencem a &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(C\)&lt;/span&gt;, e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(P(C) = 0\)&lt;/span&gt;,
pois &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(C\)&lt;/span&gt; é finito e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(P\)&lt;/span&gt; é contínua. Logo,&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[\|P_n - P\|_{\mathcal{C}} \geq \left|P_n(C) - P(C)\right| = 1,\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;para todo &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(n\)&lt;/span&gt;, e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathcal{C}\)&lt;/span&gt; não é uma classe de Glivenko-Cantelli.
Note que o argumento usa apenas os subconjuntos finitos de &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\([0,1]\)&lt;/span&gt;:
já a subclasse &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathcal{C}&amp;#39; \subseteq \mathcal{C}\)&lt;/span&gt; dos conjuntos
finitos não é de Glivenko-Cantelli.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Observação&lt;/strong&gt;. Os Exemplos 1 e 2 delimitam o problema desta aula.
As semirretas formam uma classe pequena, e o erro máximo sobre elas se
anula; os borelianos formam uma classe grande demais, e o erro máximo
sobre eles é sempre &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(1\)&lt;/span&gt;. A pergunta é o que significa “pequena” aqui,
isto é, que propriedade de &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathcal{C}\)&lt;/span&gt; decide entre os dois
comportamentos. A resposta, dada na próxima seção, não depende de
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(P\)&lt;/span&gt; nem da estrutura de &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathcal{X}\)&lt;/span&gt;: é combinatória.&lt;/p&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div id=&#34;dimensão-de-vapnik-chervonenkis&#34; class=&#34;section level1&#34;&gt;
&lt;h1&gt;Dimensão de Vapnik-Chervonenkis&lt;/h1&gt;
&lt;p&gt;Ao longo desta aula, &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathcal{X}\)&lt;/span&gt; é um conjunto e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathcal{C}\)&lt;/span&gt; é uma
classe de subconjuntos de &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathcal{X}\)&lt;/span&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Definição&lt;/strong&gt; (Traço e fragmentação).
Se &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(A \subseteq \mathcal{X}\)&lt;/span&gt; é finito, o traço de &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathcal{C}\)&lt;/span&gt; em &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(A\)&lt;/span&gt; é&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[\mathcal{C}_A = \{C \cap A: C \in \mathcal{C}\}.\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Dizemos que &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathcal{C}\)&lt;/span&gt; fragmenta &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(A\)&lt;/span&gt; se &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathcal{C}_A = 2^{A}\)&lt;/span&gt;,
isto é, se todo subconjunto de &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(A\)&lt;/span&gt; pode ser obtido interceptando-se
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(A\)&lt;/span&gt; com algum elemento de &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathcal{C}\)&lt;/span&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Definição&lt;/strong&gt; (Coeficiente de fragmentação).
O coeficiente de fragmentação de &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathcal{C}\)&lt;/span&gt; é&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[s(\mathcal{C}, n) = \max\left\{\left|\mathcal{C}_A\right|:
  A \subseteq \mathcal{X}, |A| = n\right\}.\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Definição&lt;/strong&gt; (Dimensão de Vapnik-Chervonenkis).
A dimensão VC de &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathcal{C}\)&lt;/span&gt; é&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[\text{VC}(\mathcal{C}) =
  \sup\left\{n \in \mathbb{N}: s(\mathcal{C}, n) = 2^n\right\}.\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Observação&lt;/strong&gt;. Como &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\left|\mathcal{C}_A\right| \leq 2^{|A|}\)&lt;/span&gt; sempre,
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(s(\mathcal{C},n) \leq 2^n\)&lt;/span&gt;. Assim, &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\text{VC}(\mathcal{C}) \geq n\)&lt;/span&gt; se
e somente se existe algum &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(A\)&lt;/span&gt; com &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(|A| = n\)&lt;/span&gt; fragmentado por
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathcal{C}\)&lt;/span&gt;. Para mostrar que &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\text{VC}(\mathcal{C}) = d\)&lt;/span&gt;, portanto,
basta exibir &lt;strong&gt;um&lt;/strong&gt; conjunto de &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(d\)&lt;/span&gt; pontos que é fragmentado e mostrar
que &lt;strong&gt;nenhum&lt;/strong&gt; conjunto de &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(d+1\)&lt;/span&gt; pontos o é.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Exemplo 3&lt;/strong&gt; (Intervalos).
Se &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathcal{X} = \mathbb{R}\)&lt;/span&gt; e
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathcal{C} = \{[a,b]: a \leq b\}\)&lt;/span&gt;, então &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\text{VC}(\mathcal{C}) = 2\)&lt;/span&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;em&gt;Prova&lt;/em&gt;. Sejam &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(x_1 &amp;lt; x_2\)&lt;/span&gt; e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(A = \{x_1, x_2\}\)&lt;/span&gt;. Tomando
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\([a,b]\)&lt;/span&gt; igual a &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\([x_1 - 1, x_1 - 1]\)&lt;/span&gt;, &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\([x_1, x_1]\)&lt;/span&gt;, &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\([x_2, x_2]\)&lt;/span&gt; e
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\([x_1, x_2]\)&lt;/span&gt;, obtêm-se, respectivamente,
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\emptyset\)&lt;/span&gt;, &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\{x_1\}\)&lt;/span&gt;, &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\{x_2\}\)&lt;/span&gt; e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\{x_1,x_2\}\)&lt;/span&gt;.
Logo, &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathcal{C}\)&lt;/span&gt; fragmenta &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(A\)&lt;/span&gt; e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\text{VC}(\mathcal{C}) \geq 2\)&lt;/span&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Sejam &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(x_1 &amp;lt; x_2 &amp;lt; x_3\)&lt;/span&gt; e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(A = \{x_1,x_2,x_3\}\)&lt;/span&gt;. Se
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(x_1, x_3 \in [a,b]\)&lt;/span&gt;, então &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(a \leq x_1\)&lt;/span&gt; e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(x_3 \leq b\)&lt;/span&gt;. Como
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(a \leq x_1 &amp;lt; x_2 &amp;lt; x_3 \leq b\)&lt;/span&gt;, decorre que &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(x_2 \in [a,b]\)&lt;/span&gt;.
Portanto, &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\{x_1,x_3\} \notin \mathcal{C}_A\)&lt;/span&gt;, isto é, nenhum conjunto
com &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(3\)&lt;/span&gt; elementos é fragmentado. &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\blacksquare\)&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Observação&lt;/strong&gt;. O mesmo argumento mostra que a classe das semirretas,
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathcal{C} = \{(-\infty,t]: t \in \mathbb{R}\}\)&lt;/span&gt;, tem
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\text{VC}(\mathcal{C}) = 1\)&lt;/span&gt;: ela fragmenta &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\{x_1\}\)&lt;/span&gt;, mas, se
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(x_1 &amp;lt; x_2\)&lt;/span&gt;, então &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(x_2 \in (-\infty,t]\)&lt;/span&gt; implica &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(x_1 \in (-\infty,t]\)&lt;/span&gt;,
de modo que &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\{x_2\} \notin \mathcal{C}_{\{x_1,x_2\}}\)&lt;/span&gt;.
Esta é a classe que gera a distribuição empírica da Aula 2.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Exemplo 4&lt;/strong&gt; (Retângulos).
Se &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathcal{X} = \mathbb{R}^2\)&lt;/span&gt; e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathcal{C}\)&lt;/span&gt; é a classe dos
retângulos com lados paralelos aos eixos,
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathcal{C} = \{[a_1,b_1] \times [a_2,b_2]\}\)&lt;/span&gt;,
então &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\text{VC}(\mathcal{C}) = 4\)&lt;/span&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;em&gt;Prova&lt;/em&gt;. Seja &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(A = \{(0,1), (0,-1), (-1,0), (1,0)\}\)&lt;/span&gt; e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(S \subseteq A\)&lt;/span&gt;.
Tomando &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(R\)&lt;/span&gt; como o menor retângulo que contém &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(S\)&lt;/span&gt;, tem-se
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(R \cap A = S\)&lt;/span&gt;. Por exemplo, se &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(S = \{(0,1),(0,-1)\}\)&lt;/span&gt;, então
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(R = \{0\} \times [-1,1]\)&lt;/span&gt;, que não contém &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\((\pm 1, 0)\)&lt;/span&gt;.
Logo, &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathcal{C}\)&lt;/span&gt; fragmenta &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(A\)&lt;/span&gt; e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\text{VC}(\mathcal{C}) \geq 4\)&lt;/span&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Seja &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(A\)&lt;/span&gt; com &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(|A| = 5\)&lt;/span&gt; e escolha em &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(A\)&lt;/span&gt; um ponto de primeira
coordenada máxima, um de primeira coordenada mínima, um de segunda
coordenada máxima e um de segunda coordenada mínima, desempatando
arbitrariamente. Se &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(S\)&lt;/span&gt; é o conjunto dos pontos escolhidos, então
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(|S| \leq 4\)&lt;/span&gt; e existe &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(y \in A - S\)&lt;/span&gt;. Como &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(S\)&lt;/span&gt; contém os extremos de
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(A\)&lt;/span&gt; em cada coordenada, o menor retângulo que contém &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(S\)&lt;/span&gt; é o menor
retângulo que contém &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(A\)&lt;/span&gt;. Assim, todo &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(R \in \mathcal{C}\)&lt;/span&gt; com
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(S \subseteq R\)&lt;/span&gt; satisfaz &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(y \in R\)&lt;/span&gt;, isto é,
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(S \notin \mathcal{C}_A\)&lt;/span&gt;. &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\blacksquare\)&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Os dois exemplos anteriores são de classes com dimensão VC obtida
por inspeção direta. O exemplo a seguir requer um resultado auxiliar
de geometria convexa.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Lema 1&lt;/strong&gt; (Radon).
Se &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(x_1, \ldots, x_{d+2} \in \mathbb{R}^d\)&lt;/span&gt;, então existe uma partição
de &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\{1,\ldots,d+2\}\)&lt;/span&gt; em &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(I\)&lt;/span&gt; e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(J\)&lt;/span&gt; tal que&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[\text{conv}\left(\{x_i\}_{i \in I}\right) \cap
  \text{conv}\left(\{x_j\}_{j \in J}\right) \neq \emptyset.\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;em&gt;Prova&lt;/em&gt;. O sistema &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\sum_{i=1}^{d+2}\lambda_i x_i = 0\)&lt;/span&gt; e
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\sum_{i=1}^{d+2}\lambda_i = 0\)&lt;/span&gt; tem &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(d+1\)&lt;/span&gt; equações e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(d+2\)&lt;/span&gt; incógnitas.
Portanto, admite solução &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\lambda \neq 0\)&lt;/span&gt;. Sejam
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(I = \{i: \lambda_i &amp;gt; 0\}\)&lt;/span&gt; e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(J = \{i: \lambda_i \leq 0\}\)&lt;/span&gt;.
Como &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\lambda \neq 0\)&lt;/span&gt; e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\sum_i \lambda_i = 0\)&lt;/span&gt;, &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(I \neq \emptyset\)&lt;/span&gt; e
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(S = \sum_{i \in I}\lambda_i = -\sum_{j \in J}\lambda_j &amp;gt; 0\)&lt;/span&gt;. Assim,&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[z = \sum_{i \in I}\frac{\lambda_i}{S}x_i
    = \sum_{j \in J}\frac{-\lambda_j}{S}x_j\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;é combinação convexa de &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\{x_i\}_{i \in I}\)&lt;/span&gt; e de
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\{x_j\}_{j \in J}\)&lt;/span&gt;. &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\blacksquare\)&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Exemplo 5&lt;/strong&gt; (Semiespaços).
Se &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathcal{X} = \mathbb{R}^d\)&lt;/span&gt; e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathcal{C}\)&lt;/span&gt; é a classe dos
semiespaços, &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathcal{C} = \{\{x: \langle w,x \rangle \geq b\}:
w \in \mathbb{R}^d, b \in \mathbb{R}\}\)&lt;/span&gt;, então
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\text{VC}(\mathcal{C}) = d+1\)&lt;/span&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;em&gt;Prova&lt;/em&gt;. Sejam &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(x_0 = 0\)&lt;/span&gt;, &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(x_i = e_i\)&lt;/span&gt; para &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(1 \leq i \leq d\)&lt;/span&gt;, e
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(A = \{x_0, \ldots, x_d\}\)&lt;/span&gt;. Dado &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(S \subseteq A\)&lt;/span&gt;, tome &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(w\)&lt;/span&gt; tal que
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(w_i = 1\)&lt;/span&gt; se &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(x_i \in S\)&lt;/span&gt; e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(w_i = -1\)&lt;/span&gt; caso contrário, e tome
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(b = -2^{-1}\)&lt;/span&gt; se &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(x_0 \in S\)&lt;/span&gt; e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(b = 2^{-1}\)&lt;/span&gt; caso contrário.
Como &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\langle w, x_i \rangle = w_i\)&lt;/span&gt; para &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(i \geq 1\)&lt;/span&gt; e
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\langle w, x_0 \rangle = 0\)&lt;/span&gt;, tem-se
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\{x: \langle w,x \rangle \geq b\} \cap A = S\)&lt;/span&gt;.
Logo, &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathcal{C}\)&lt;/span&gt; fragmenta &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(A\)&lt;/span&gt; e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\text{VC}(\mathcal{C}) \geq d+1\)&lt;/span&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Seja &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(A = \{x_1, \ldots, x_{d+2}\}\)&lt;/span&gt; e sejam &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(I\)&lt;/span&gt; e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(J\)&lt;/span&gt; como no Lema 1,
com &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(z\)&lt;/span&gt; na interseção dos fechos convexos. Tome
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(S = \{x_i\}_{i \in I}\)&lt;/span&gt; e suponha que exista &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(C = \{x: \langle w,x
\rangle \geq b\}\)&lt;/span&gt; tal que &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(C \cap A = S\)&lt;/span&gt;. Como &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(C\)&lt;/span&gt; é convexo e
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(S \subseteq C\)&lt;/span&gt;, &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(z \in C\)&lt;/span&gt; e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\langle w,z \rangle \geq b\)&lt;/span&gt;.
Como &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(C^c = \{x: \langle w,x \rangle &amp;lt; b\}\)&lt;/span&gt; é convexo e
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\{x_j\}_{j \in J} \subseteq C^c\)&lt;/span&gt;, &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(z \in C^c\)&lt;/span&gt; e
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\langle w,z \rangle &amp;lt; b\)&lt;/span&gt;, uma contradição.
Portanto, &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(S \notin \mathcal{C}_A\)&lt;/span&gt;. &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\blacksquare\)&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Observação&lt;/strong&gt;. A dimensão VC dos semiespaços é o número de parâmetros
que os descrevem, &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(d+1\)&lt;/span&gt;. Esta coincidência não é acidental:
classes definidas pelo sinal de funções em um espaço vetorial de
dimensão &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(d\)&lt;/span&gt; têm dimensão VC no máximo &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(d\)&lt;/span&gt;. Ela também não é uma regra:
a classe &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\{\{x: \text{sen}(wx) \geq 0\}: w \in \mathbb{R}\}\)&lt;/span&gt;
tem um único parâmetro e dimensão VC infinita.&lt;/p&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div id=&#34;classes-vc-e-classes-de-glivenko-cantelli&#34; class=&#34;section level1&#34;&gt;
&lt;h1&gt;Classes VC e classes de Glivenko-Cantelli&lt;/h1&gt;
&lt;p&gt;Dizemos que &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathcal{C}\)&lt;/span&gt; é uma classe VC se
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\text{VC}(\mathcal{C}) &amp;lt; \infty\)&lt;/span&gt;. Esta seção mostra que toda classe VC
é de Glivenko-Cantelli universal, no sentido da Aula 2.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Lema 2&lt;/strong&gt; (Sauer-Shelah, &lt;span class=&#34;citation&#34;&gt;Sauer (&lt;a href=&#34;#ref-Sauer1972&#34;&gt;1972&lt;/a&gt;)&lt;/span&gt;; &lt;span class=&#34;citation&#34;&gt;Shelah (&lt;a href=&#34;#ref-Shelah1972&#34;&gt;1972&lt;/a&gt;)&lt;/span&gt;).
Se &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\text{VC}(\mathcal{C}) = d &amp;lt; \infty\)&lt;/span&gt;, então, para todo
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(n \in \mathbb{N}\)&lt;/span&gt;,&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[s(\mathcal{C},n) \leq \sum_{i=0}^{d}\binom{n}{i} \leq (n+1)^d.\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;O Lema 2 exibe uma dicotomia: ou &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(s(\mathcal{C},n) = 2^n\)&lt;/span&gt; para todo
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(n\)&lt;/span&gt;, ou &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(s(\mathcal{C},n)\)&lt;/span&gt; é limitado por um polinômio de grau
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\text{VC}(\mathcal{C})\)&lt;/span&gt;. Não há comportamento intermediário.
É esta transição que torna a dimensão VC útil: ela troca uma classe
uma quantidade que pode ser exponencial por uma contagem polinomial.
O próximo Teorema usa esta troca para mostrar que um supremo sobre uma classe não-enumerável pode ser controlado por uma classe de tamanho polinomial, similarmente ao que foi feito na Aula 2.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Teorema 1&lt;/strong&gt; (Desigualdade de Vapnik-Chervonenkis, &lt;span class=&#34;citation&#34;&gt;Vapnik and Chervonenkis (&lt;a href=&#34;#ref-VC1971&#34;&gt;1971&lt;/a&gt;)&lt;/span&gt;).
Sejam &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(X_1, \ldots, X_n\)&lt;/span&gt; i.i.d. com distribuição &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(P\)&lt;/span&gt; e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(P_n\)&lt;/span&gt; a medida
empírica. Para todo &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\varepsilon &amp;gt; 0\)&lt;/span&gt;,&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[\mathbb{P}\left(\|P_n - P\|_{\mathcal{C}} &amp;gt; \varepsilon\right)
  \leq 8\,s(\mathcal{C},n)\exp\left(-\frac{n\varepsilon^2}{32}\right).\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Observação&lt;/strong&gt;. As constantes do Teorema 1 variam conforme a
referência: a forma original de &lt;span class=&#34;citation&#34;&gt;Vapnik and Chervonenkis (&lt;a href=&#34;#ref-VC1971&#34;&gt;1971&lt;/a&gt;)&lt;/span&gt; é
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(4\,s(\mathcal{C},2n)\exp(-8^{-1}n\varepsilon^2)\)&lt;/span&gt;. Nenhuma delas é
ótima, e nenhuma importa para as consequências assintóticas abaixo.
Compare com o Teorema 5 da Aula 2, em que a constante &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(2\)&lt;/span&gt; do DKW é
exata: o preço da generalidade é a perda das constantes.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Corolário 1&lt;/strong&gt;.
Toda classe VC é de Glivenko-Cantelli universal.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;em&gt;Prova&lt;/em&gt;. Sejam &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(d = \text{VC}(\mathcal{C}) &amp;lt; \infty\)&lt;/span&gt;, &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(P\)&lt;/span&gt; uma
probabilidade qualquer e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\varepsilon &amp;gt; 0\)&lt;/span&gt;. Decorre do Lema 2 e do
Teorema 1 que&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[\mathbb{P}\left(\|P_n - P\|_{\mathcal{C}} &amp;gt; \varepsilon\right)
  \leq 8(n+1)^d\exp\left(-\frac{n\varepsilon^2}{32}\right).\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Usando o lado direito, decorre que &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\|P_n - P\|_{\mathcal{C}}\)&lt;/span&gt; converge quase-certamente para &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(0\)&lt;/span&gt;. &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\blacksquare\)&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Corolário 2&lt;/strong&gt;.
Quase certamente,
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\sup_{x \in \mathbb{R}}\left|\hat{F}_n(x) - F(x)\right| \to 0\)&lt;/span&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;em&gt;Prova&lt;/em&gt;. Decorre da Observação do Exemplo 3 que a classe das
semirretas tem dimensão VC igual a &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(1\)&lt;/span&gt;. A conclusão decorre do
Corolário 1 e de &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(P_n((-\infty,x]) = \hat{F}_n(x)\)&lt;/span&gt;. &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\blacksquare\)&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Observação&lt;/strong&gt;. O Corolário 2 é o Teorema 2 da Aula 2,
Glivenko-Cantelli, obtido agora sem nenhum argumento específico
sobre funções de distribuição. Em compensação, a prova da Aula 2 é
elementar, ao passo que esta depende do Lema 2 e do Teorema 1.
O ganho está em que o mesmo argumento fornece, sem trabalho adicional,
a convergência uniforme sobre retângulos, semiespaços e qualquer outra
classe VC.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Observação&lt;/strong&gt;. O supremo que define
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\|P_n - P\|_{\mathcal{C}}\)&lt;/span&gt; é tomado sobre uma classe possivelmente
não-enumerável e, em geral, exige cuidado com mensurabilidade.
Nos exemplos desta aula, o supremo é atingido em uma subclasse
enumerável e a dificuldade não aparece. O tratamento geral está em
&lt;span class=&#34;citation&#34;&gt;van der Vaart and Wellner (&lt;a href=&#34;#ref-vanderVaartWellner1996&#34;&gt;1996&lt;/a&gt;)&lt;/span&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div id=&#34;demonstração-da-desigualdade-de-vapnik-chervonenkis&#34; class=&#34;section level1&#34;&gt;
&lt;h1&gt;Demonstração da Desigualdade de Vapnik-Chervonenkis&lt;/h1&gt;
&lt;p&gt;A prova do Teorema 1 tem três passos. O primeiro substitui &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(P\)&lt;/span&gt;, que
não é observável, por uma segunda amostra independente. O segundo
observa que, feita esta substituição, trocar os papéis das duas
amostras não altera a distribuição, o que permite introduzir sinais
aleatórios. O terceiro condiciona nas amostras: fixados os pontos
observados, a classe &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathcal{C}\)&lt;/span&gt; é indistinguível de uma classe
finita, com no máximo &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(s(\mathcal{C},n)\)&lt;/span&gt; elementos, e o Lema 2 se
aplica. É apenas neste último passo que a dimensão VC entra.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Ao longo desta seção, &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(X_1&amp;#39;, \ldots, X_n&amp;#39;\)&lt;/span&gt; são i.i.d. com distribuição
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(P\)&lt;/span&gt; e independentes de &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(X_1, \ldots, X_n\)&lt;/span&gt;, e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(P_n&amp;#39;\)&lt;/span&gt; é a medida empírica
de &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(X_1&amp;#39;, \ldots, X_n&amp;#39;\)&lt;/span&gt;. Também, &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\sigma_1, \ldots, \sigma_n\)&lt;/span&gt; são
i.i.d. e independentes das demais variáveis, com
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathbb{P}(\sigma_i = 1) = \mathbb{P}(\sigma_i = -1) = 2^{-1}\)&lt;/span&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Os dois lemas a seguir preparam o primeiro passo. Ao longo deles,
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(A = \left\{\|P_n - P\|_{\mathcal{C}} &amp;gt; \varepsilon\right\}\)&lt;/span&gt; e, em &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(A\)&lt;/span&gt;,
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(C^*\)&lt;/span&gt; é um elemento de &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathcal{C}\)&lt;/span&gt; tal que
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(|P_n(C^*) - P(C^*)| &amp;gt; \varepsilon\)&lt;/span&gt;. Note que tanto &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(A\)&lt;/span&gt; quanto &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(C^*\)&lt;/span&gt;
são funções de &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(X_1, \ldots, X_n\)&lt;/span&gt;. Também,&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[B = \left\{\left|P_n&amp;#39;(C^*) - P(C^*)\right|
  \leq \frac{\varepsilon}{2}\right\}.\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Lema 3&lt;/strong&gt; (Transferência).
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(A \cap B \subseteq \left\{\|P_n - P_n&amp;#39;\|_{\mathcal{C}}
&amp;gt; 2^{-1}\varepsilon\right\}\)&lt;/span&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;em&gt;Prova&lt;/em&gt;. Em &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(A \cap B\)&lt;/span&gt;, decorre da desigualdade triangular que&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[\begin{align*}
\left|P_n(C^*) - P_n&amp;#39;(C^*)\right|
&amp;amp;\geq \left|P_n(C^*) - P(C^*)\right|
     - \left|P(C^*) - P_n&amp;#39;(C^*)\right| \\
&amp;amp;&amp;gt; \varepsilon - \frac{\varepsilon}{2} = \frac{\varepsilon}{2}.
\end{align*}\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;A conclusão decorre de &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(C^* \in \mathcal{C}\)&lt;/span&gt; e da definição de
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\|P_n - P_n&amp;#39;\|_{\mathcal{C}}\)&lt;/span&gt; como supremo em &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathcal{C}\)&lt;/span&gt;.
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\blacksquare\)&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Lema 4&lt;/strong&gt; (Simetrização).
Se &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(n\varepsilon^2 \geq 2\)&lt;/span&gt;, então&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[\mathbb{P}\left(\|P_n - P\|_{\mathcal{C}} &amp;gt; \varepsilon\right)
  \leq 2\,\mathbb{P}\left(\|P_n - P_n&amp;#39;\|_{\mathcal{C}}
  &amp;gt; \frac{\varepsilon}{2}\right).\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;em&gt;Prova&lt;/em&gt;. A prova usa dois fatos sobre &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(B\)&lt;/span&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;O primeiro é que
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathbb{P}\left(B \mid X_1,\ldots,X_n\right) \geq 2^{-1}\)&lt;/span&gt;.
De fato, como &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(C^*\)&lt;/span&gt; é função de &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(X_1, \ldots, X_n\)&lt;/span&gt; e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(P_n&amp;#39;\)&lt;/span&gt; é
independente destas, decorre do Lema 1 da Aula 2 que, dado
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(X_1,\ldots,X_n\)&lt;/span&gt;, &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(nP_n&amp;#39;(C^*) \sim \text{Binomial}(n, P(C^*))\)&lt;/span&gt; e
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathbb{V}\left[P_n&amp;#39;(C^*) \mid X_1,\ldots,X_n\right] \leq (4n)^{-1}\)&lt;/span&gt;.
Assim, pela desigualdade de Chebyshev e por &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(n\varepsilon^2 \geq 2\)&lt;/span&gt;,&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[\mathbb{P}\left(B^c \,\middle|\, X_1,\ldots,X_n\right)
  \leq \frac{4}{\varepsilon^2}\cdot\frac{1}{4n}
  = \frac{1}{n\varepsilon^2} \leq \frac{1}{2}.\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;O segundo é que &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathbb{P}(A) \leq 2\,\mathbb{P}(A \cap B)\)&lt;/span&gt;.
De fato,&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[\begin{align*}
\mathbb{P}(A \cap B)
&amp;amp;= \mathbb{E}\left[\mathbb{E}\left[\mathbb{I}_A\mathbb{I}_B
    \mid X_1,\ldots,X_n\right]\right] \\
&amp;amp;= \mathbb{E}\left[\mathbb{I}_A\,
    \mathbb{P}\left(B \mid X_1,\ldots,X_n\right)\right] \\
&amp;amp;\geq \frac{1}{2}\mathbb{E}\left[\mathbb{I}_A\right]
    = \frac{1}{2}\mathbb{P}(A),
\end{align*}\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;em que a primeira igualdade é a lei da esperança total, a segunda
decorre de &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathbb{I}_A\)&lt;/span&gt; ser função de &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(X_1,\ldots,X_n\)&lt;/span&gt;, o que permite
retirá-la da esperança condicional, e a desigualdade decorre do
primeiro fato.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Combinando o segundo fato com o Lema 3,&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[\begin{align*}
\mathbb{P}\left(\|P_n - P\|_{\mathcal{C}} &amp;gt; \varepsilon\right)
&amp;amp;= \mathbb{P}(A) \\
&amp;amp;\leq 2\,\mathbb{P}(A \cap B) \\
&amp;amp;\leq 2\,\mathbb{P}\left(\|P_n - P_n&amp;#39;\|_{\mathcal{C}}
    &amp;gt; \frac{\varepsilon}{2}\right).
\end{align*}\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\blacksquare\)&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Lema 5&lt;/strong&gt; (Aleatorização por sinais).
Para todo &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\varepsilon &amp;gt; 0\)&lt;/span&gt;,&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[\mathbb{P}\left(\|P_n - P_n&amp;#39;\|_{\mathcal{C}}
  &amp;gt; \frac{\varepsilon}{2}\right)
  \leq 2\,\mathbb{P}\left(\sup_{C \in \mathcal{C}}
  \left|\frac{1}{n}\sum_{i=1}^{n}\sigma_i \mathbb{I}(X_i \in C)\right|
  &amp;gt; \frac{\varepsilon}{4}\right).\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;em&gt;Prova&lt;/em&gt;. Os pares &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\((X_i, X_i&amp;#39;)\)&lt;/span&gt; são i.i.d. e, como &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(X_i\)&lt;/span&gt; e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(X_i&amp;#39;\)&lt;/span&gt; têm
a mesma distribuição e são independentes, &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\((X_i, X_i&amp;#39;)\)&lt;/span&gt; e
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\((X_i&amp;#39;, X_i)\)&lt;/span&gt; têm a mesma distribuição. Trocar &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(X_i\)&lt;/span&gt; por &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(X_i&amp;#39;\)&lt;/span&gt; nos
índices em que &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\sigma_i = -1\)&lt;/span&gt;, portanto, não altera a distribuição
conjunta. Como esta troca equivale a multiplicar a &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(i\)&lt;/span&gt;-ésima parcela
por &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\sigma_i\)&lt;/span&gt;,&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[\|P_n - P_n&amp;#39;\|_{\mathcal{C}}
  \stackrel{d}{=} \sup_{C \in \mathcal{C}}\left|\frac{1}{n}
  \sum_{i=1}^{n}\sigma_i\left(\mathbb{I}(X_i \in C)
  - \mathbb{I}(X_i&amp;#39; \in C)\right)\right|.\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Pela desigualdade triangular, se o lado direito excede
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(2^{-1}\varepsilon\)&lt;/span&gt;, então ao menos um dos dois supremos&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[\sup_{C \in \mathcal{C}}\left|\frac{1}{n}\sum_{i=1}^{n}
  \sigma_i \mathbb{I}(X_i \in C)\right|
  \qquad \text{e} \qquad
  \sup_{C \in \mathcal{C}}\left|\frac{1}{n}\sum_{i=1}^{n}
  \sigma_i \mathbb{I}(X_i&amp;#39; \in C)\right|\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;excede &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(4^{-1}\varepsilon\)&lt;/span&gt;. Como ambos têm a mesma distribuição,
a conclusão decorre da subaditividade. &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\blacksquare\)&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Lema 6&lt;/strong&gt; (Contagem e Hoeffding).
Para todo &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\varepsilon &amp;gt; 0\)&lt;/span&gt;,&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[\mathbb{P}\left(\sup_{C \in \mathcal{C}}
  \left|\frac{1}{n}\sum_{i=1}^{n}\sigma_i \mathbb{I}(X_i \in C)\right|
  &amp;gt; \frac{\varepsilon}{4}\right)
  \leq 2\,s(\mathcal{C},n)
  \exp\left(-\frac{n\varepsilon^2}{32}\right).\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;em&gt;Prova&lt;/em&gt;. Condicione em &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(X_1, \ldots, X_n\)&lt;/span&gt; e seja
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(A = \{X_1, \ldots, X_n\}\)&lt;/span&gt;. A aplicação que leva &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(C\)&lt;/span&gt; em
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\left(\mathbb{I}(X_1 \in C), \ldots, \mathbb{I}(X_n \in C)\right)\)&lt;/span&gt;
assume no máximo &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\left|\mathcal{C}_A\right| \leq s(\mathcal{C},n)\)&lt;/span&gt;
valores distintos. Portanto, o supremo em &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathcal{C}\)&lt;/span&gt; é um máximo
sobre um conjunto &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(V \subseteq \{0,1\}^n\)&lt;/span&gt; com
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(|V| \leq s(\mathcal{C},n)\)&lt;/span&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Fixe &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(a \in V\)&lt;/span&gt; e defina &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(Z_i = 2^{-1}(\sigma_i a_i + 1)\)&lt;/span&gt;. As variáveis
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(Z_1, \ldots, Z_n\)&lt;/span&gt; são independentes, &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathbb{P}(Z_i \in [0,1]) = 1\)&lt;/span&gt; e
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathbb{E}[Z_i] = 2^{-1}\)&lt;/span&gt;. Como
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(n^{-1}\sum_{i=1}^{n}\sigma_i a_i = 2(\bar{Z} - 2^{-1})\)&lt;/span&gt;,&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[\left\{\left|\frac{1}{n}\sum_{i=1}^{n}\sigma_i a_i\right|
  &amp;gt; \frac{\varepsilon}{4}\right\}
  = \left\{\left|\bar{Z} - \mathbb{E}[\bar{Z}]\right|
  &amp;gt; \frac{\varepsilon}{8}\right\}.\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Decorre do Teorema 3 da Aula 2, a desigualdade de Hoeffding, que esta
probabilidade é no máximo
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(2\exp(-2n(8^{-1}\varepsilon)^2) = 2\exp(-32^{-1}n\varepsilon^2)\)&lt;/span&gt;.
A conclusão decorre da subaditividade sobre os no máximo
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(s(\mathcal{C},n)\)&lt;/span&gt; elementos de &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(V\)&lt;/span&gt; e de se tomar a esperança em
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(X_1, \ldots, X_n\)&lt;/span&gt;. &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\blacksquare\)&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;em&gt;Prova do Teorema 1&lt;/em&gt;. Se &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(n\varepsilon^2 &amp;lt; 2\)&lt;/span&gt;, então&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[8\,s(\mathcal{C},n)\exp\left(-\frac{n\varepsilon^2}{32}\right)
  \geq 8\exp\left(-\frac{1}{16}\right) &amp;gt; 1,\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;pois &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(s(\mathcal{C},n) \geq 1\)&lt;/span&gt;, e a desigualdade é trivial.
Se &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(n\varepsilon^2 \geq 2\)&lt;/span&gt;, a conclusão decorre da composição dos
Lemas 4, 5 e 6, cujos fatores &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(2\)&lt;/span&gt; produzem a constante &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(8\)&lt;/span&gt;.
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\blacksquare\)&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Observação&lt;/strong&gt;. O Lema 6 é o análogo do Lema 2 da Aula 2: em ambos,
um supremo sobre uma família não-enumerável é reduzido a um máximo
sobre uma família finita, ao qual se aplica a desigualdade de
Hoeffding. A diferença está em como a família finita é obtida.
Na Aula 2, ela vem de discretizar &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathbb{R}\)&lt;/span&gt; em &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(k\)&lt;/span&gt; pontos, ao custo
do erro &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(k^{-1}\)&lt;/span&gt;; aqui, ela vem de condicionar na amostra, sem custo
algum, e o seu tamanho é controlado pelo Lema 2 desta aula.
Os dois fatores &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(2\)&lt;/span&gt; dos Lemas 4 e 5, e o &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\varepsilon\)&lt;/span&gt; que se torna
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(4^{-1}\varepsilon\)&lt;/span&gt;, são o preço da simetrização.&lt;/p&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div id=&#34;exercícios&#34; class=&#34;section level1&#34;&gt;
&lt;h1&gt;Exercícios&lt;/h1&gt;
&lt;div id=&#34;exercício-1-dimensão-vc-de-classes-simples&#34; class=&#34;section level2&#34;&gt;
&lt;h2&gt;Exercício 1 (Dimensão VC de classes simples)&lt;/h2&gt;
&lt;ol style=&#34;list-style-type: lower-alpha&#34;&gt;
&lt;li&gt;&lt;p&gt;Mostre que, se &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathcal{C} \subseteq \mathcal{D}\)&lt;/span&gt;, então
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\text{VC}(\mathcal{C}) \leq \text{VC}(\mathcal{D})\)&lt;/span&gt;.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;p&gt;Mostre que &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathcal{C}\)&lt;/span&gt; e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\{C^c : C \in \mathcal{C}\}\)&lt;/span&gt; têm a
mesma dimensão VC.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;p&gt;Seja &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathcal{C}\)&lt;/span&gt; a classe de todos os subconjuntos finitos de
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathbb{R}\)&lt;/span&gt;. Mostre que &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\text{VC}(\mathcal{C}) = \infty\)&lt;/span&gt;.
Relacione com o Exemplo 2.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;p&gt;Mostre que a recíproca do Corolário 1 é falsa, isto é, exiba
uma classe de Glivenko-Cantelli com dimensão VC infinita.
Sugestão: em (c), tome &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(P\)&lt;/span&gt; discreta.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;
&lt;/ol&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div id=&#34;exercício-2-bolas-e-elipsoides&#34; class=&#34;section level2&#34;&gt;
&lt;h2&gt;Exercício 2 (Bolas e elipsoides)&lt;/h2&gt;
&lt;ol style=&#34;list-style-type: lower-alpha&#34;&gt;
&lt;li&gt;&lt;p&gt;Mostre que a classe das bolas fechadas de &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathbb{R}^d\)&lt;/span&gt; tem
dimensão VC igual a &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(d+1\)&lt;/span&gt;. Sugestão: a bola de centro &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(c\)&lt;/span&gt; e raio
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(r\)&lt;/span&gt; é o conjunto dos &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(x\)&lt;/span&gt; tais que
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\|x\|^2 - 2\langle c,x \rangle + \|c\|^2 - r^2 \leq 0\)&lt;/span&gt;;
associe a cada &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(x \in \mathbb{R}^d\)&lt;/span&gt; o ponto
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\((x, \|x\|^2) \in \mathbb{R}^{d+1}\)&lt;/span&gt; e use o Exemplo 5.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;p&gt;Obtenha uma cota superior para a dimensão VC da classe dos
conjuntos &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\{x : p(x) \geq 0\}\)&lt;/span&gt;, em que &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(p\)&lt;/span&gt; percorre os polinômios
de grau no máximo &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(k\)&lt;/span&gt; em &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathbb{R}^d\)&lt;/span&gt;.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;
&lt;/ol&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div id=&#34;exercício-3-lema-de-sauer-shelah&#34; class=&#34;section level2&#34;&gt;
&lt;h2&gt;Exercício 3 (Lema de Sauer-Shelah)&lt;/h2&gt;
&lt;ol style=&#34;list-style-type: lower-alpha&#34;&gt;
&lt;li&gt;&lt;p&gt;Prove o Lema 2 por indução em &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(n + d\)&lt;/span&gt;.
Sugestão: para &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(A = \{x_1,\ldots,x_n\}\)&lt;/span&gt; e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(A&amp;#39; = A - \{x_n\}\)&lt;/span&gt;,
relacione &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\left|\mathcal{C}_A\right|\)&lt;/span&gt; com
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\left|\mathcal{C}_{A&amp;#39;}\right|\)&lt;/span&gt; e com o traço da subclasse dos
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(C\)&lt;/span&gt; tais que &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(C\)&lt;/span&gt; e &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(C \cup \{x_n\}\)&lt;/span&gt; produzem o mesmo traço em &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(A&amp;#39;\)&lt;/span&gt;.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;p&gt;Verifique que &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\sum_{i=0}^{d}\binom{n}{i} \leq (n+1)^d\)&lt;/span&gt; e que,
para &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(n \geq d \geq 1\)&lt;/span&gt;,
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\sum_{i=0}^{d}\binom{n}{i} \leq \left(en d^{-1}\right)^{d}\)&lt;/span&gt;.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;p&gt;Mostre que a cota do Lema 2 é atingida, exibindo uma classe com
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\text{VC}(\mathcal{C}) = d\)&lt;/span&gt; e
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(s(\mathcal{C},n) = \sum_{i=0}^{d}\binom{n}{i}\)&lt;/span&gt;.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;
&lt;/ol&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div id=&#34;exercício-4-velocidade-de-convergência&#34; class=&#34;section level2&#34;&gt;
&lt;h2&gt;Exercício 4 (Velocidade de convergência)&lt;/h2&gt;
&lt;p&gt;Seja &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathcal{C}\)&lt;/span&gt; uma classe VC com &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\text{VC}(\mathcal{C}) = d\)&lt;/span&gt;.&lt;/p&gt;
&lt;ol style=&#34;list-style-type: lower-alpha&#34;&gt;
&lt;li&gt;Use o Teorema 1 e o Lema 2 para mostrar que existe &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(c &amp;gt; 0\)&lt;/span&gt;,
que não depende de &lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(P\)&lt;/span&gt;, tal que&lt;/li&gt;
&lt;/ol&gt;
&lt;p&gt;&lt;span class=&#34;math display&#34;&gt;\[\mathbb{E}\left[\|P_n - P\|_{\mathcal{C}}\right]
  \leq c\sqrt{\frac{d\log n}{n}}.\]&lt;/span&gt;&lt;/p&gt;
&lt;pre&gt;&lt;code&gt;Sugestão: proceda como no Exercício 5 da Aula 2.&lt;/code&gt;&lt;/pre&gt;
&lt;ol start=&#34;2&#34; style=&#34;list-style-type: lower-alpha&#34;&gt;
&lt;li&gt;&lt;p&gt;Compare, no caso das semirretas, a cota de (a) com a cota
&lt;span class=&#34;math inline&#34;&gt;\(\mathbb{E}[D_n] \leq \sqrt{\pi(2n)^{-1}}\)&lt;/span&gt; obtida do DKW na
Aula 2. Qual é o fator excedente e de onde ele vem?&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;&lt;p&gt;Explique por que a resposta de (b) não torna o Teorema 1 inútil.&lt;/p&gt;&lt;/li&gt;
&lt;/ol&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div id=&#34;referências&#34; class=&#34;section level1 unnumbered&#34;&gt;
&lt;h1&gt;Referências&lt;/h1&gt;
&lt;div id=&#34;refs&#34; class=&#34;references csl-bib-body hanging-indent&#34; entry-spacing=&#34;0&#34;&gt;
&lt;div id=&#34;ref-Sauer1972&#34; class=&#34;csl-entry&#34;&gt;
Sauer, Norbert. 1972. &lt;span&gt;“On the Density of Families of Sets.”&lt;/span&gt; &lt;em&gt;Journal of Combinatorial Theory, Series A&lt;/em&gt; 13 (1): 145–47.
&lt;/div&gt;
&lt;div id=&#34;ref-Shelah1972&#34; class=&#34;csl-entry&#34;&gt;
Shelah, Saharon. 1972. &lt;span&gt;“A Combinatorial Problem; Stability and Order for Models and Theories in Infinitary Languages.”&lt;/span&gt; &lt;em&gt;Pacific Journal of Mathematics&lt;/em&gt; 41 (1): 247–61.
&lt;/div&gt;
&lt;div id=&#34;ref-vanderVaartWellner1996&#34; class=&#34;csl-entry&#34;&gt;
van der Vaart, Aad W., and Jon A. Wellner. 1996. &lt;em&gt;Weak Convergence and Empirical Processes: With Applications to Statistics&lt;/em&gt;. Springer.
&lt;/div&gt;
&lt;div id=&#34;ref-VC1971&#34; class=&#34;csl-entry&#34;&gt;
Vapnik, Vladimir N., and Alexey Ya. Chervonenkis. 1971. &lt;span&gt;“On the Uniform Convergence of Relative Frequencies of Events to Their Probabilities.”&lt;/span&gt; &lt;em&gt;Theory of Probability and Its Applications&lt;/em&gt; 16 (2): 264–80.
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
</description>
    </item>
    
  </channel>
</rss>
